O cine que xa non existe: por que se perdeu a maior parte do cine mudo

En 2013, a Biblioteca do Congreso dos Estados Unidos publicou o reconto máis serio que existe sobre isto: das longametraxes mudas producidas no país entre 1912 e 1929, o 70 % perdeuse de todo e só o 14 % sobrevive no formato no que se estreou. O resto malvive en copias estranxeiras, reducións domésticas de 16 mm ou fragmentos. É unha cifra difícil de asimilar: non falamos de películas menores, senón de máis da metade dunha arte enteira.

Como se perde unha película

Hai tres maneiras, e ningunha é espectacular. A primeira é química: ata 1951 o soporte era nitrato de celulosa, que arde cunha facilidade notable —non precisa osíxeno exterior para seguir ardendo— e que, se non arde, descomponse só ata volverse po marrón. A segunda é o acetato que veu despois, teoricamente seguro, que desenvolve o chamado síndrome do vinagre: a copia cheira a vinagre, encólese e despégase. A terceira é a máis común e a menos cinematográfica: alguén decidiu que ocupaba sitio.

Porque esa é a parte incómoda. Durante décadas, unha película que xa fixera o seu percorrido comercial era chatarra con prata dentro: queimábanse as copias para recuperar o nitrato de prata da emulsión. Os grandes incendios de almacén —o de Fox en Little Ferry en 1937, que levou practicamente todo o seu cine mudo; o de MGM en 1965, que destruíu a única copia coñecida de «London After Midnight»— só remataron o que xa estaba a pasar por pura contabilidade.

E de cando en vez aparece unha

En 2008, o director dun museo de cine de Bos Aires —o Pablo Ducrós Hicken— revisou un negativo de 16 mm que levaba décadas catalogado sen que ninguén o mirase con atención. Era unha copia de «Metrópolis» con vinte e cinco minutos que non estaban en ningunha outra versión do mundo: a película que Fritz Lang estreara en 1927 e que o seu distribuidor americano cortara a machadazos. A restauración presentouse en Berlín en 2010. Oitenta e tres anos despois, puido volver verse case enteira.

A historia repítese máis do que parece, e aquí tamén. A única copia coloreada a man que se coñece da «Viaxe á Lúa», de Méliès (1902), chegou á Filmoteca de Catalunya en 1993 nun estado que parecía irrecuperable: a película era un bloque sólido. Tardáronse anos en separar fotograma a fotograma, dixitalizar e devolverlle a cor. En Cannes 2011 proxectouse restaurada.

O que isto significa para o arquivo

A conclusión práctica non é nostálxica: unha película non se conserva soa. Conservar custa cartos todos os anos —temperatura, humidade, copias de seguranza, migración de formatos— e o que non se conserva activamente desaparece, tamén o dixital. Un disco duro esquecido nun caixón dura menos ca unha lata de 35 mm ben gardada.

Por iso un arquivo que ensine cine antigo non é un capricho de coleccionista. Mentres o circuíto comercial só move o que vende, o que queda do cine mudo vive en filmotecas, en edicións de dominio público e nas copias que alguén se molestou en non tirar. No arquivo hai unha sección de cine libre con parte dese material, visible enteira e sen plataforma. Datos comprobados o 20 de outubro de 2026.