Jada existitzen ez den zinema: zergatik galdu den zinema mutuaren zatirik handiena

2013an, Estatu Batuetako Kongresuko Liburutegiak honi buruz dagoen zenbaketarik serioena argitaratu zuen: 1912 eta 1929 artean herrialdean ekoitzitako film mutuetatik, % 70 erabat galdu da eta % 14 baino ez da irauten estreinatu zen formatuan. Gainerakoa atzerriko kopietan, 16 mm-ko etxeko murrizketetan edo zatietan bizirik irauten du. Zifra hori zaila da barneratzen: ez gara film txikiez ari, arte oso baten erdia baino gehiagoz baizik.

Nola galtzen den film bat

Hiru modu daude, eta bat ere ez da ikusgarria. Lehena kimikoa da: 1951ra arte euskarria zelulosa-nitratoa zen, erraztasun nabarmenez erretzen dena —ez du kanpoko oxigenorik behar erretzen jarraitzeko— eta, erretzen ez bada, bere kabuz deskonposatzen dena hauts marroi bihurtu arte. Bigarrena gero etorri zen azetatoa da, teorian segurua, ozpin-sindromea garatzen duena: kopiak ozpin usaina du, uzkurtu egiten da eta askatu. Hirugarrena ohikoena eta zinematografikoena ez dena da: norbaitek erabaki zuen lekua kentzen zuela.

Hori baita parterik deserosoena. Hamarkadetan, bere ibilbide komertziala egin zuen filma zilarra zuen txatarra zen: kopiak erretzen ziren emultsioaren zilar-nitratoa berreskuratzeko. Biltegietako sute handiek —Foxena Little Ferryn 1937an, bere zinema mutu ia osoa eraman zuena; MGMrena 1965ean, «London After Midnight»-en ezagutzen zen kopia bakarra suntsitu zuena— kontabilitate hutsagatik gertatzen ari zena amaitu baino ez zuten egin.

Eta noizean behin bat agertzen da

2008an, Buenos Aireseko zinema-museo bateko zuzendariak —Pablo Ducrós Hicken museokoak— hamarkadak katalogatuta zeraman 16 mm-ko negatibo bat berrikusi zuen, inork arretaz begiratu gabe. «Metropolis»-en kopia bat zen, munduko beste bertsio batean ere ez zeuden hogeita bost minuturekin: Fritz Langek 1927an estreinatu zuen filma, bere banatzaile amerikarrak aizkorakadaka moztu zuena. Berrezarpena Berlinen aurkeztu zen 2010ean. Laurogeita hiru urte geroago, ia osorik ikusi ahal izan zen berriro.

Istorioa dirudiena baino gehiagotan errepikatzen da, hemen ere bai. Mélièsen «Ilargirako bidaia»-ren (1902) eskuz koloreztatutako kopia ezagun bakarra 1993an iritsi zen Kataluniako Filmotekara, berreskuraezina zirudien egoeran: filma bloke solido bat zen. Urteak behar izan ziren fotogramaz fotograma bereizteko, digitalizatzeko eta kolorea itzultzeko. Cannesen 2011n berrezarrita proiektatu zen.

Zer esan nahi duen honek artxiboarentzat

Ondorio praktikoa ez da nostalgikoa: film bat ez da bere kabuz kontserbatzen. Kontserbatzeak dirua kostatzen du urtero —tenperatura, hezetasuna, segurtasun-kopiak, formatuen migrazioa— eta aktiboki kontserbatzen ez dena desagertu egiten da, digitala ere bai. Tiradera batean ahaztutako disko gogor batek ondo gordetako 35 mm-ko lata batek baino gutxiago irauten du.

Horregatik, zinema zaharra erakusten duen artxibo bat ez da bildumagile baten apeta. Zirkuitu komertzialak saltzen dena bakarrik mugitzen duen bitartean, zinema mututik geratzen dena filmoteketan, domeinu publikoko edizioetan eta norbaitek botatzeari uko egin zion kopietan bizi da. Artxiboan zinema libreko atal bat dago material horren zati batekin, osorik eta plataformarik gabe ikusgai. Datuak 2026ko urriaren 20an egiaztatuak.