Cine saharauí
O Sáhara Occidental é o último territorio pendente de descolonización en África. O seu cine nace nos campamentos de refuxiados de Tinduf e nas cidades ocupadas, e non está aí para narrar unha espera: está para rompela.
Comecemos por quen filmaba antes. Entre 1958 e 1975 o Sáhara foi oficialmente unha provincia española e o NO-DO rodouno como decorado: dunas, camelos, tropas nómades ao servizo de España e funcionarios inaugurando cousas. En centos de planos, os saharauís aparecen como paisaxe —nunca como xente que fala, decide ou discrepa—. Ese é o punto de partida deste dosier: un pobo abundantemente filmado que case nunca foi autor das súas propias imaxes.
O 16 de outubro de 1975 a Corte Internacional de Xustiza ditaminou que non existían vínculos de soberanía que impedisen a autodeterminación do territorio. Semanas despois chegaron a Marcha Verde e os Acordos de Madrid: España, a potencia administradora, repartiu o Sáhara entre Marrocos e Mauritania e marchou sen celebrar o referendo ao que se comprometera. Veu o éxodo, o bombardeo da poboación que fuxía e os campamentos de Tinduf, no peor deserto de Alxeria, onde xa naceron tres xeracións.
O alto o fogo de 1991 trouxo a MINURSO, unha misión da ONU cuxa única razón de ser é organizar ese referendo. Trinta e cinco anos despois segue sen celebrarse, e é a única misión de paz da ONU sen mandato de vixiar os dereitos humanos. En 2020 a guerra retomouse en Guerguerat; en 2022 o Goberno español respaldou o plan de autonomía marroquí, abandonando a súa propia posición xurídica. O expediente segue aberto en Nacións Unidas e pechado nos telexornais.
Contra ese silencio construíuse unha infraestrutura de cine improbable: FiSahara desde 2003, unha escola de cine con dous anos de formación no campamento de Boxador desde 2011, e colectivos como Equipe Media que filman con teléfonos no territorio ocupado, onde a prensa estranxeira non entra. A consecuencia é a que importa: os saharauís deixaron de ser o obxecto das películas doutros para seren quen as asina.
«O Sáhara Occidental segue a ser un territorio non autónomo pendente de descolonización.»
Cronoloxía
12 fitos-
O reparto de África
España reclama Río de Ouro na véspera da Conferencia de Berlín. A fronteira do futuro conflito debúxase nun despacho europeo.
-
A provincia 53
O Sáhara pasa a ser «provincia española». O NO-DO fílmao como un decorado exótico no que a poboación local é paisaxe.
-
Fronte Polisario
Nace o 10 de maio. A loita pola independencia empeza, primeiro, contra a metrópole española.
-
A entrega
O 16 de outubro o TIX avala a autodeterminación. O 14 de novembro os Acordos de Madrid reparten o territorio entre Marrocos e Mauritania.
-
Éxodo e RASD
A poboación que foxe cara a Alxeria é bombardeada con napalm e fósforo branco. O 27 de febreiro procrámase a República Árabe Saharauí Democrática.
-
Alto o fogo
A ONU desprega a MINURSO para organizar un referendo de autodeterminación. Segue sen celebrarse.
-
FiSahara
Celébrase o primeiro festival internacional de cine nun campamento de refuxiados: pantalla ao aire libre, público á intemperie.
-
Gdeim Izik
O desmantelamento do campamento de protesta preto do Aaiún fílmase con teléfonos e circula fóra. As imaxes xa non dependen das televisións.
-
Escola Abidin Kaid Saleh
FiSahara abre no campamento de Boxador unha escola de cine con dous anos de formación para mozos saharauís.
-
Guerguerat
Rómpese o alto o fogo despois de vinte e nove anos. Volve a guerra no muro de area.
-
O xiro español
O Goberno de España respalda o plan de autonomía marroquí e apártase da posición que sostiña como antiga potencia administradora.
-
XVIII FiSahara
O festival volve aos campamentos tras as edicións celebradas en Madrid. A seguinte está anunciada para 2026.
O festival
FiSahara · Festival Internacional de Cine do Sáhara
Celébrase desde 2003 nos campamentos de refuxiados saharauís de Tinduf, en Alxeria: unha pantalla montada ao aire libre entre as jaimas, con público sentado na area e as películas subtituladas en hasanía. Para boa parte dese público é o cine do ano. Organízano saharauís e sociedade civil española, co apoio das autoridades dos campamentos, e o seu premio, a Camela Branca, decídeo o voto do público; a camela de verdade entrégaselle á familia que aloxou a quen gaña.
En 2011 o festival abriu a súa peza máis importante: a Escola de Formación Audiovisual Abidin Kaid Saleh, no campamento de Boxador, con dous anos de formación e internado para quen vén doutros campamentos. De aí saen as curtas que hoxe programa o propio festival. Houbo ademais edicións en Madrid —2021, 2023 e 2025—, que é unha forma bastante precisa de devolverlle o asunto á antiga metrópole.
- Desde
- 2003
- Onde
- Campamentos de refuxiados de Tinduf (Alxeria)
- Premio
- Camela Branca, por voto do público
- Escola
- Abidin Kaid Saleh, campamento de Boxador (2011)
Películas
7 películasSete películas rodadas nos campamentos, no territorio ocupado e nos despachos onde se asinou o abandono.
The Problem: Testimony of the Sahrawi people
Rodada de forma clandestina no Aaiún ocupado: os testemuños que a prensa estranxeira non pode recoller porque non a deixan entrar.
Wilaya
Unha moza criada en España volve aos campamentos tras a morte da súa nai. Rodada alí, con intérpretes saharauís non profesionais.
Sons of the Clouds: The Last Colony
Álvaro Longoria e Javier Bardem seguen o rastro diplomático do abandono: quen asinou que, con quen e a cambio de que.
Legna
A poesía en hasanía como arquivo nacional. Un traballo colectivo hispano-saharauí sobre o que un pobo garda cando non ten territorio.
Life is waiting: referendum and resistance in Western Sahara
Iara Lee percorre a resistencia non violenta a un lado e outro do muro de area, coa música e a mocidade saharauí como fío.
Leyuad: un viaje al pozo de los versos
Unha viaxe ao pozo de Leyuad, no territorio liberado, en compaña dos poetas que sosteñen a memoria do país.
3 camerat masroka
Os activistas de Equipe Media filman ás agachadas no Sáhara ocupado e sacan as tarxetas fóra. O título conta o que lles custa.